જીએસઇબી માટે 10 મો સામાજિક વિજ્ઞાન ઉકેલો

Select GSEB Solutions for class 10 Subject & Chapters Wise :

ભારતમાં નદીઓને ‘લોકમાતા’ શા માટે કહેવામાં આવે છે?

Hide | Show

જવાબ :

પ્રાચીન કાળથી નદીઓ પ્રાકૃતિક માર્ગ પૂરો પાડી રહી છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ સિંધુ અને રાવી નદીના કિનારે વિકાસ પામી છે.

     ભારતમાં નદીઓ પીવાનું પાણી, ઘરવપરાશનું પાણી, વીજળી, ખેતી, જળમાર્ગ જેવી આપણી મહત્વની જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

     નદીઓએ ભારતીય પ્રજા જીવનને સમૃધ્ધ બનાવ્યું છે. પ્રાચીન કાળથી નદી કિનારાના ઊંડા અને સંધ્યાના વિવિધ ભૂમિ દ્રશ્યો દ્વારા ભરપુર સૌદર્ય અને કળા- કૌશલ્યનો વિકાસ પણ આ પ્રકૃતિના વારસા માંથી મળ્યો છે. તેથી આપણે નદીઓને ‘લોકમાતા’ નું બહુમાન આપ્યું છે.

વારસો એટલે શું?

Hide | Show

જવાબ :

વારસો એટલે એક પેઢીની ‘સંસ્કૃતિ’ ની અનેકવિધ બાબતો તેની અનુગામી પેઢીને પ્રદાન કરવું. જે તે પેઢીએ પોતે જે સીખેલ હોય, મેળવેલ હોય તેમાં ઉમેરો કરીને આગળની પેઢીને આપે છે. આમ, પેઢી દર પેઢી જે કઈ મળે તેને વારસો કહે છે.

સંસ્કૃતિ માનવીને જીવન જીવવાની રીત શીખવે છે કેવી રીતે?

Hide | Show

જવાબ :

દેશ કે સમાજમાં કાળક્રમે બદલાતા સંજોગો અનુસાર જનજીવનમાં આવતા પરિવર્તનો, સુધારા, સામાજિક નીતિ, રીતિ ઈત્યાદી વડે ભિન્ન ભિન્ન સમાજોની સંસ્કૃતિ બને છે. માનવસમાજની ટેવો, મુલ્યો, આચાર-વિચાર, ધાર્મિક પરંપરાઓ, કૌટુંબિક જીવન અને તેની અભિવ્યક્તિઓ, રહેણીકારની વગેરે સંસ્કૃતિ નક્કી કરે છે. તેથી એમ કહી શકાય કે સંસ્કૃતિ માનવીને ‘જીવન  જીવવાની રીત’ શીખવે છે.

આપણા સંસ્કૃતિક વારસામાં ઐતિહાસિક સ્થળો તથા મહત્વની શોધો કઈ કઈ છે?

Hide | Show

જવાબ :

મંદિરો, શીલાલેખો, સ્તુપો, વિહારો, મસ્જીદો, કિલ્લાઓ, રાજમહેલો તેમજ ઉત્ખનન કરેલા સ્થળો ઐતિહાસિક સ્મારકો છે.

સાબરમતી આશ્રમ, દાંડી, બારડોલી, વર્ધા, શાંતિ નિકેતન (કોલકત્તા), દિલ્હી વગેરે ઐતિહાસિક સ્થળો છે. તથા     ભાષા, લિપિ, અંકો,શૂન્યની શોધ, ગણિત, પંચાંગ, ખગોળ, લોખંડ, સાહિત્ય, ધર્મ,યુદ્ધશાસ્ત્ર, ધર્મ, વિધિ- વિધાન, પર્યાવરણ સુરક્ષા જેવવી ઘણી મહત્વની શોધો ભારતમાં થઇ છે.

પ્રાચીન યુગથી ભારતની પ્રજા પ્રકૃતિ પ્રેમી રહી છે. કઈ રીતે?

Hide | Show

જવાબ :

ભારતની પ્રજા પ્રાચીન યુગથી પર્યાવરણપ્રેમી રહી છે. જેની સાક્ષી તેનો વ્રુક્ષપ્રેમ, પુષ્પપ્રેમ, છોડવાઓ પ્રત્યેનો આદર સૂચવે છે. ભારતમાં વડ, પીપળો તુલસી વગેરેની પૂજા, ધૂપ-દીપ કરવામાં આવે છે.

હરડે, આંબળા, બહેડા જેવી ઔષધિઓ તથા મોગરો, ગુલાબ, કમળ, ચંપો, જુઈ જેવા પુષ્પોએ માનવજીવનને ખુબ સુંદર, નિરામય, સમૃધ્ધ બનાવ્યું છે. આમ ભારતના સામાજિક, ધાર્મિક જીવન પર વનસ્પતિઓનો પ્રભાવ રહ્યો છે.

એવા કયો શિલ્પો છે જે જોઇને આપણને આપણા સંસ્કૃતિક વારસા પ્રત્યે ગર્વ થાય ?

Hide | Show

જવાબ :

સીધું ખીણ સંસ્કૃતિના પુરાતન અવશેષો જેમકે તેમાંથી મળી આવેલ દેવ-દેવીઓની પ્રતિમાઓ, માનવ શિલ્પો તેમજ દાઢી વાળા પુરુષનું શિલ્પ અને નર્તકીની મૂર્તિ જોઇને આપણને આપણા સંસ્કૃતિક વારસા પ્રત્યે ગર્વ થાય છે.

મૌર્યયુગની ઊંધા કમળની આકૃતિ ઉપર સિંહ અને વૃષભનું શિલ્પ, બુદ્ધની પ્રજ્ઞા પરમીત શિલ્પ, સારનાથની ધર્મચક્ર પ્રવર્તન વાળી મહાત્મા ગૌતમ બુદ્ધની પ્રતિમા, જૈન તીર્થંકરોની પ્રતિમાઓ, આ ઉપરાંત ઈલોરાની ગુફાઓ નિહાળતા આપણને આપણા સંસ્કૃતિક વારસા પ્રત્યે ગર્વ થાય છે.

આર્ય પ્રજા અન્ય કયા નામે ઓળખાય છે? (સ્વધ્યાય- ૩.1)

Hide | Show

જવાબ :

આર્ય પ્રજા નોર્ડિક નામે ઓળખાય છે

નેગ્રીટો (હબસી) પ્રજા વિષે ટૂંકી માહિતી આપો. (સ્વધ્યાય- ૩.2)

Hide | Show

જવાબ :

નેગ્રીટો અથવા નીગ્રો જાતિ ભારતના સૌથી પ્રાચીન નિવાસીઓ છે. કેટલાક ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે નેગ્રીટો અથવા નીગ્રો (હબસીઓ) આફ્રિકામાંથી બલુચિસ્તાનના રસ્તે થઇ ભારતમાં આવેલા તેઓ વર્ણમાં શ્યામ, 4 થી 5 ફૂટ ઊંચા, અને માથે વાંકડિયા વાળ ધરાવતા હતા.

ભારતની રાષ્ટ્ર મુદ્રામાં કયા કયા પ્રાણીઓ દર્શાવાયેલા છે? (સ્વધ્યાય- ૩.૩)

Hide | Show

જવાબ :

ભારતની રાષ્ટ્ર મુદ્રામાં ચાર સિંહો, ઘોડો, હાથી,અને બળદ આ પ્રાણીઓ દર્શાવાયેલા છે.

દ્રવિડોની કુટુંબપ્રથા તથા કયા ક્ષેત્રોમાં તેમનું વિશેષ પ્રદાન જોવા મળે છે?

Hide | Show

જવાબ :

દ્રવિડોમાં માતૃમુલક – માતૃપ્રધાન કુટુંબ પ્રથા પ્રચલિત હતી. તેમણે અવકાશી ગ્રહોના ક્ષેત્રમાં અને વિવિધ કલા જેવીકે કાંતવું, વણવું, રંગવું અને હોડી તરાપા જેવા ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન છે.

મેંગોલોઈડ પ્રજાની ખાસિયતો જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

મેંગોલોઈડ પ્રજાનો વર્ણ પીળો, ચહેરો સપાટ, ઉપસેલા ગાલ, અને બદામ આકારની આંખો જેવા શારીરિક લક્ષણો ધરાવતી હતી. મેંગોલોઈડ લોકો ‘કિરાત’ તરીકે ઓળખાતા હતા.

કઈ કઈ ચિકિત્સા પદ્ધતિ પ્રકૃતિ પર આધારિત છે?

Hide | Show

જવાબ :

નીસર્ગોપચાર, આયુર્વેદિક, યુનાની જેવી ચિકિત્સા પદ્ધતિ પ્રકૃતિ પર આધારિત છે.

ભારતની કુદરતી સીમાઓ શેના દ્વારા બનેલી છે?

Hide | Show

જવાબ :

ભારતની ઉત્તર સીમા હિમાલયની પર્વતમાળા, દક્ષિણે હિંદમહાસાગર, પૂર્વમાં બંગાળનો ઉપસાગર અને પશ્ચિમે અરબી સમુદ્ર દ્વારા બનેલી છે.

હિમાલયમાં આવેલા પ્રસિદ્ધ યાત્રા ધામોના નામ જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

હિમાલયમાં બદ્રીનાથ, કેદારનાથ, ગંગોત્રી, જમનોત્રી, અને અમરનાથ જેવા પ્રસિધ્ધ યાત્રાધામો આવેલા છે.

દ્રવિડો ભારતમાં ક્યાં વસે છે અને તેઓ કઈ ભાષાઓ બોલે છે?

Hide | Show

જવાબ :

દ્રવિડો દક્ષિણ ભારતમાં વસે છે. અને તેઓ તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ, ભાષાઓ બોલે છે.

જૈન ધર્મ અને બોદ્ધ ધર્મની ગુફાઓ ગુજરાતમાં ક્યાં આવેલી છે?

Hide | Show

જવાબ :

જૈન ધર્મ અને બોદ્ધ ધર્મની ગુફાઓ ગુજરાતના વડનગર, તારંગા, ખંભાલીડા, જુનાગઢ, શામળાજી, તળાજા, ઢાંક, ઝગડિયા વગેરે સ્થળોએ આવેલા છે.

ભારતના લોકજીવન ઉપર કઈ નદીઓનો પ્રભાવ જોવા મળે છે?

Hide | Show

જવાબ :

સિંદુ , ગંગા, યમુના, નર્મદા, કૃષ્ણા, કાવેરી, વગેરે નદીઓનો પ્રભાવ ભારતના લોકજીવન પર પડે છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલા ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થનોના નામ જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થનોમાં દ્વારકાનું દ્વારકાધીશ મંદિર, જગદગુરુ શંકરાચાર્યની શારદાપીઠ, 12 જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું સોમનાથ મંદિર, તથા ભાવનગર જીલ્લામાં આવેલું પાલીતાણાનું જૈન તીર્થંકર વગેરે તીર્થ સ્થળો આવેલા છે.

મોઢેરા શેના માટે જાણીતું છે?

Hide | Show

જવાબ :

મોઢેરાનું પ્રખ્યાત સૂર્યમંદિર તથા ત્યાં યોજાતા ઉત્તરાર્ધ નૃત્ય મહોત્સવ માટે મોઢેરા જાણીતું છે.

કયા શબ્દનો ઉપયોગ શુભ કાર્યોની શરૂઆતમાં લેવાતા સંકલ્પોમાં થાય છે.

Hide | Show

જવાબ :

શુભ કાર્યોની શરૂઆતમાં લેવાતા સંકલ્પોમાં ‘ભારતવર્ષ’ , ‘ભરતખંડ’ , ‘જંબુદ્વીપ’ , ‘આર્યાવર્ત’ વગેરે શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે.

આર્ય અને દ્રવિડ પ્રજાની વિગતો આપો.

Hide | Show

જવાબ :

  • ભારતમાં પ્રાચીન કાળમાં હિંદુઓ આર્યો કહેવાતા.
  • તેમણે ભારતમાં આર્ય સભ્યતાનું નિર્માણ કરેલુ.
  • આર્યો વ્રુક્ષો, પહાડો, નદીઓ, સૂર્ય, વાયુ અને વરસાદ જેવા પ્રાકૃતિક તત્વોને ખુબ જ પ્રેમ કરતા તેમજ તેમની પૂજા આરાધના કરતા.
  • આ દરેક પ્રકૃતિની આર્યોએ સ્તુતિઓ (ઋચાઓ), મંત્રો વગેરેની રચનાઓ કરી હતી.
  • સમય જતા વેદપઠન પ્રચલિત બન્યું અને તેમાંથી યજ્ઞાદિ જેવી ધાર્મિક ક્રિયાઓ ભારતમાં શરુ થઇ.
  • ભારતમાં આવેલી વિવિધ પ્રજાઓની સંસ્કૃતિમાં ઉમદા તત્વો અપનાવીને તેમણે એક સમન્વયી સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કર્યું.
  • તેઓની મુખ્ય વસ્તી જે પ્રદેશમાં હતી તે પ્રદેશને ‘આર્યાવર્ત’ નામ અપાયું હતું.
  • પ્રાચીન સમયમાં આર્યો વાયવ્ય ભારતમાં વસતા હતા. જ્યાં મોટી મોટી સાત નદીઓ વહેતી હતી. જેને લીધે તે પ્રદેશને ‘સપ્તસિંધુ’ નામ આપવામાં આવ્યું.
  • તે વખતના ભરતકુળના આર્ય રાજા ભરતના નામ ઉપરથી આ વિશાળ પ્રદેશ ભરતભૂમિ, ભરતખંડ, ભારતવર્ષ  કે ભારત જેવા નામથી ઓળખાવા લાગ્યો.
  • આ રીતે ભારતમાં આવેલી વિવિધ પ્રજાઓની સંસ્કૃતિ અપનાવી આર્યોએ ભારતનો સંસ્કૃતિક વારસો ભવ્ય બનાવ્યો.
  • દ્રવિડ લોકો: મોહેન્જો- દડોની સિંધુ સંસ્કૃતિના સર્જકો દ્રવિડ લોકો છે. તેમજ તેમને પાષણયુગની સંસ્કૃતિના પણ સીધા વારસડર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • દ્રવિડોએ માતારૂપે દેવી પાર્વતી અને પિતારૂપે પરમાત્મા એટલે કે શિવની પૂજાની સમાજ આપી છે.
  • દેવ-દેવીઓની દીપ, ધૂપ,આરતીથી પૂજા કરવાની પરંપરા પણ દ્રવિડોએ આપી છે.
  • દ્રવિડોમાં માતૃપ્રધાન એટલે કે માતૃમૂલક કુટુંબ પ્રથા પ્રચલિત હતી.
  • આ ઉપરાંત પ્રકૃતિ પૂજા, પશુ પૂજા એ પણ દ્રવિડોએ આપેલી ભેટ છે.
  • તેઓએ અવકાશી ગ્રહોના ક્ષેત્રમાં તેમજ વિવિધ કલાઓ જેવીકે કાંતવું, વણવું, રંગવું અને હોડી તરાપા જેવા ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન છે.
  • ભારતના ઉત્તર ભાગમાં જેમ જેમ આર્યોનું પ્રભુત્વ વધતું ગયું તેમ તેમ દ્રવિડો દક્ષિણ ભારત તરફ ખસતા ગયા અને ત્યાં સ્થિર થયા.
  • આજે દક્ષિણ ભારતમાં દ્રવિડકુળની તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ અને મલયાલમ જેવી ભાષાઓ બોલતા લોકો વસે છે.
  • પ્રારંભિક તમિલ સાહિત્ય ઊર્મિની અભિવ્યક્તિથી ભરપૂર છે.

સંસ્કૃતિનો અર્થ આપી વિગતે સમજાવો.

Hide | Show

જવાબ :

  • સંસ્કૃતિને સમજવા માટેના શૂત્રરૂપે કહી શકાય કે સંસ્કૃતિ એટલે જીવન જીવવાની એક ખાસ પ્રણાલી.
  • કોઈ પણ દેશના લોકો જેને સમાજ કહી શકાય તેમાં સમયાંતરે તેમની જીવન જીવવાની પ્રથામાં આવતા પરિવર્તનો, બદલાવો, અને સામાજિક નીતિઓ અને પ્રથાઓ વડે જુદા જુદા સમાજની સંસ્કૃતિનું બંધારણ થાય છે.
  • બી. મેલીનોવ્હીસકી નામના રશિયાના પ્રખ્યાત સમાજશાસ્ત્રી અને નૃવંશશાસ્ત્રી ના મત મુજબ ‘ સંસ્કૃતિ એટલે માનવ મનનું ખેડાણ અને તેમાં માનવ સમાજની ટેવો, મુલ્યો, આચાર-વિચાર, ધર્મિક પરંપરાઓ, રહેણી-કરણી અને જીવનને ઉચ્ચત્તમ ધ્યેય સુધી લઇ જતા આદર્શોનું સમન્વયીકરણ એમ પણ કહી શકાય.
  • સમગ્ર માનવજાતની ગુફા નિવાસથી અત્યારના ઘર સુધીની વિકાસયાત્રા એટલે સંસ્કૃતિ.
  • માનવજીવનના ઇતિહાસમાં શિક્ષણ, સાહિત્ય, સાહિત્ય,સંગીત, નૃત્ય, શિલ્પ- સ્થાપત્ય, અને હસ્ત કલા જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ નિપુણતા પ્રાપ્ત કરવાની સિદ્ધિઓને પણ સંસ્કૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • માનવમનમાં ઉદભવતા વિચારો, કુશાગ્રતા, વિશિષ્ઠ કલા-કૌશલ્ય અને સંસ્કારિતાના પરિમાણોને પણ સંસ્કૃતિમાં સમાવેશ કરવામાં આઅવે છે.
  • મનુષ્યો પોતાના મનનું ખુબજ મંથન ચિંતન કરીને વિકસાવેલા સાહિત્ય, તત્વચિંતનની અનેકવિધ વિચારશ્રેણીઓ, ધાર્મિક પરંપરાઓ, વિશ્ષ્ઠ સિદ્ધિઓ જેવીકે ચિત્રકલા, શિલ્પકલા, સ્થાપત્યકલા, લલિતકલાઓ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો પણ સંસ્કૃતિની પરિભાષામાં સમાવેશ થાય છે.
  • કોઈ પણ જનસમૂહ દ્વારા અપનાવાતી પોતાની આગવી જીવનશૈલી “ The Way of life” નો પણ સંસ્કૃતિમાં સમાવેશ થાય છે.

‘ગુજરાતનો સંસ્કૃતિક વારસો’ સવિસ્તાર સમજાવો.

Hide | Show

જવાબ :

  • ગુજરાતમાં સંસ્કૃતિક, પૌરાણિક અને પુરાતત્વીય મહત્વ ધરાવતા સ્થળોમાં લોથલ (ધોળકા તાલુકો), રંગપુર (લીમડી તાલુકો), ધોળાવીરા (કચ્છ જીલ્લો), રોકકાકડી અથવા શ્રીનાથગઢ (રાજકોટ જીલ્લો) વગેરે મુખ્ય છે.
  • વડનગરનું કીર્તિ તોરણ, જુનાગઢમાં આવેલો સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ, મોઢેરાનું સૂર્ય મંદિર, ચાંપાનેરનો દરવાજો, સિધ્ધપૂરનો રુદ્ર મહાલય, વિરમગામનું માનુંસર તળાવ, અમદાવાદની જામા મસ્જિદ, ઝુલતા મિનારા, સીદી સૈયદની જાળી, પાટણનું સહસ્ત્રલિંગ તળાવ, વડોદરાનો રાજમહેલ, જૂનાગઢનો મહાબતખાનનો મકબરો, નવસારીની પારસી અગિયારી.
  • ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતા સ્થાનોમાં દ્વારકાનું દ્વારકાધીશ મંદિર અને જગદગુરુ શંકરાચાર્યની શારદાપીઠ, બાર જ્યોતિર્લીંગ પૈકીનું સોમનાથ મંદિર, ઉત્તર ગુજરાતમાં અંબાજી(બનાસકાંઠા જીલ્લો), બહુચરાજી(મહેસાણા જીલ્લો), મહાકાલી માતાજી (પાવાગઢ, પંચમહાલ જીલ્લો), મીરા દાતાર (ઉનાવા, મહેસાણા જીલ્લો), જૈન તીર્થ પાલીતાણા (ભાવનગર જીલ્લો), રણછોડરાયજી મંદિર ડાકોર (ખેડા જીલ્લો) અને શામળાજી વગેરે તીર્થસ્થાનો છે.
  • પતંગોત્સવ અને કાંકરિયા કાર્નિવલ (અમદાવાદ), તાના-રીટી મહોત્સવ (વડનગર), ઉત્તરાર્ધ-નૃત્ય મહોત્સવ (મોઢેરા), રણોત્સવ (કચ્છ) વગેરે સંસ્કૃતિક મહોત્સવ માટેના જાણીતા સ્થળો છે. તદઉપરાંત આ સ્થળો પ્રવાસન માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે.
  • ગુજરાત એ પ્રખ્યાત મેળાઓ માટેનો પ્રદેશ છે. તેમાં મહત્વના મેળા ભાદરવી પૂનમનો મેળો (અંબાજી-બનાસકાંઠા જીલ્લો), ભવનાથનો મેળો (ગિરનાર- જૂનાગઢ જીલ્લો), તરણેતરનો મેળો (તરણેતર-સુરેન્દ્રનગર જીલ્લો), ચૈત્રી પૂનમનો મેળો (બહુચરાજી-મહેસાણા જીલ્લો) વગેરે મુખ્ય છે.
  • આ ઉપરાંત ગુજરાતના વડનગર, તારંગા, ખંભાલીડા, જૂનાગઢ, કોટેશ્વર, તળાજા, ઢાંક, ઝગડિયા વગેરે સ્થળોએ બોદ્ધ તથા જૈન ધર્મની ગુફાઓ આવેલી છે.

Take a Test

Choose your Test :

પ્રકરણ 1 : ભારતનો વારસો

આ પ્રકરણમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાની સમજૂતી, રાસાયણિક સમીકરણ કેવી રીતે લખવું, સમતોલિત રાસાયણિક સમીકરણ કોને કહેવાય,રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓના પ્રકાર, વિઘટન પ્રક્રિયા, વિસ્થાપન પ્રક્રિયા, દ્વિ-વિસ્થાપન પ્રક્રિયા, રોજિંદા જીવનમાં જોવા મળતી ઓક્સિડેસન પ્રક્રિયાઓની અસર અને ખોરાપણું નો સમાવેશ થાય છે.

આ પ્રકરણને લગતા વિવિધ એનિમેશન વિડીયો, હેતુલક્ષી પ્રશ્નો, ટૂંકા પ્રશ્નો, લાંબા પ્રશ્નો, પરિક્ષામાં પુછાઈ ગયેલા પ્રશ્નો તેમજ પરિક્ષામાં પુછાઈ શકે તેવા અનેક મુદ્દાસર પ્રશ્નો જોવા અમારી વેબસાઈટ પર રજીસ્ટર થાઓ અથવા અમારી App ફ્રી માં ડાઉનલોડ કરો.

Browse & Download GSEB Books For Class 10 - All Subjects

The GSEB Books for class 10 are designed as per the syllabus followed Gujarat Secondary and Higher Secondary Education Board provides key detailed, and a through solutions to all the questions relating to the GSEB textbooks.

The purpose is to provide help to the students with their homework, preparing for the examinations and personal learning. These books are very helpful for the preparation of examination.

For more details about the GSEB books for Class 10, you can access the PDF which is as in the above given links for the same.

ask-a-doubt ask-a-doubt